Homepage van Cyril Lansink

Direct naar inhoud

Menu
Home
Freelansink
Cyril Lansink
Contact
Cyril Lansink
cyril.lansink@hetnet.nl
Teksten
boekrecensies
de fiets
essays/artikelen
kindergedichten
taalkruimels
weblog
interviews

Het onbeschreven blad

De vraag of en in welke mate de mens en zijn gedrag biologisch-genetisch dan wel sociaal-cultureel bepaald is, het zogenaamde nature-culture debat, staat al lang op de wetenschappelijke agenda. Dit debat heeft grote politiek-maatschappelijke implicaties en is, zo laat evolutionair psycholoog Steven Pinker zien in zijn lijvige boek Het onbeschreven blad; Over de ontkenning van de menselijke natuur, nog allerminst verstomd.

Zijn uitgangspunt vormt de constatering dat er nog steeds een wijdverbreide weerstand is bij collega-wetenschappers om de idee van een aangeboren menselijke natuur te accepteren, hoewel door nieuwe ontdekkingen over de genetische structuur van de hersenen de bewijzen daarvoor zich opstapelen. Dat overeenkomsten én verschillen tussen (groepen) mensen een biologisch substraat zouden hebben en dat evolutionaire erfelijkheid (het doorgeven van genen) de mens voor een belangrijk deel ‘voorgevormd' heeft, blijft voor velen onverteerbaar. In weerwil van de feiten, zo stelt Pinker vast, blijft men vasthouden aan de leer van de mens als een onbeschreven blad: de mens is van zichzelf eigenlijk nog niets maar wordt pas wie hij is door socialisatie en opvoeding.

Vanwaar dit taboe op een menselijke natuur? Pinkers antwoord: uit angst dat de erkenning van biologisch relevante verschillen tussen mensen de weg vrijmaakt voor een ondermijning van de idealen van gelijkheid, morele opvoedbaarheid en vooruitgang, omdat zo'n erkenning een nieuwe legitimatie zou bieden voor zaken die ons met morele afschuw moeten vervullen: discriminatie, racisme, seksisme, eugenetica en genocide. Deed Hitler immers niet ook een beroep op de ‘natuur' om zijn miljoenenvoudige moord op de joden te rechtvaardigen? En ook uit angst voor de uitholling van de vrije wil en de persoonlijke verantwoordelijkheid: biologische bepaaldheid zou een alibi vormen voor geweld, agressie en verkrachting. Met een verwijzing naar zijn (agressie)genen, zou eenieder zich ontoerekeningsvatbaar kunnen verklaren en zich daarmee een vrijbrief verschaffen voor gedrag dat voor geen enkel redelijk mens te verontschuldigen is.

Pinker maakt echter overtuigend duidelijk dat die angsten ongegrond zijn en veelal voortkomen uit een slecht begrip en/of moedwillig verkeerde uitleg van de evolutionair-genetische basis van het menselijk doen en laten. Nauwgezet en ook voor ‘leken' goed te volgen ontkracht hij het veronderstelde verband tussen biologische verklaringen en morele en politieke stellingnames. De grootste denkfout is dat men feiten en waarden verwart, dat men het normatieve afleidt uit het empirische. Maar wie verklaart, verontschuldigt niet. Proberen bewijzen te vinden voor de stelling dat verkrachting ook iets met het mannelijke verlangen naar seks te maken heeft, wil niet zeggen dat je zo'n brute daad op een of andere wijze zou goed praten. En aantonen dat mannen en vrouwen van nature niet gelijk zijn en daardoor ook anders in het leven staan, impliceert geenszins dat je wilt tornen aan hun morele, juridische en economische gelijkwaardigheid. Integendeel, als we ‘breed geaccepteerde waarden loskoppelen van zieltogende dogma's over een feitelijke stand van zaken, kunnen die waarden alleen maar duidelijker worden'.

Wie wil weten hoe bètawetenschap (genetica, evolutietheorie) en alfawetenschap (politicologie, feminisme, pedagogie) op vruchtbare wijze bij elkaar gebracht kunnen worden, leze dit boek

Steven Pinker, Het onbeschreven blad; Over de ontkenning van een aangeboren menselijke natuur (Contact, 2003). Eerder verschenen in Intermediair 45, 2003.